|
adrian perdjon / lech walotek-scheidegger / przemo
wiliński / tomek wróblewicz
często już padło hasło najstarszego bumerangu na świecie, za
którym kryje się znakomite znalezisko. jednakże brak jest ogólnie
dostępnych danych, które byłyby na tyle pewne, aby można było się
pod podanymi w nich informacjami podpisać. co stoi za nazwą jaskini
obłazowej? i za przedmiotem, który przede wszystkim dla wielbicieli
"latającego drzewa" jest specjalnym obiektem zainteresowania?
(na okładce
znajdziesz szczegółowe zdjęcie)
kręgi naukowe utrzymują, iż rejon przełomu
czorsztyńskiego został zasiedlony przez ludzi około 35.000
lat p.n.e. świadczą o tym również inne wykopaliska, jak na
przykład te przeprowadzone w jaskini aksamitka. w samej jaskini
obłazowej wydobyte świadectwa potwierdzają obecność człowieka
już dużo wcześniej, bo na około 50.000 lat p.n.e. zmiany klimatyczne,
głównie ocieplenie klimatu, które nastąpiło około 40-36.000
lat p.n.e. umożliwiło zasiedlenie tego rejonu i szanse trwałej
egzystencji. ludzie zamieszkujący jaskinię w obłazowej zajmowali
się rybołówstwem, łowami, ale wydobywali także radiolaryt
, z którego wytwarzali prymitywne narzędzia.
|
1. Rekonstrukcja znaleziska. W zbliżonym
stanie i ułożeniu (względem otoczenia) rzutka została
wydobyta przez archeologów. Rekonstrukcja zawiera brakujący
przy wydobyciu jeden z bocznych konców.
|
|
 |
jaskinia obłazowa położona jest w pieninach
zachodnich, znajdując się dzisiaj jednoczesnie w granicach
rezerwatu przełomu białki pod krempechami (zachodnie pieniny
49°26'N; 20°08' E). pierwsze informacje opisujące znalezisko
były dość sprzeczne. zarówno ich rozchwytanie przez media
jak i brak weryfikacji, doprowadziły do chaosu, który po części
straszy w wielu (również naukowych) zródłach po dzień dzisiejszy,
nie tylko w polsce, ale i poza jej granicami.
informacje zawarte w tym artykule opierają się na pracach naukowych
prof. pawła valde-nowaka, dr. dietricha eversa oraz dr. rupoperta
housleya i zostały przed publikacją sprawdzone i potwierdzone przez
prof. valde-nowaka.
|
|
2. u góry: dolna strona, u dołu: górna
strona rzutki, wykonanej z ciosu mamuta, obrobionego również
z jego proksymalnej strony, wraz z przekrojami. pozioma
linia pod przekrojami uwidacznia pozytywny kąt nastawienia
ramion, tzw. tuning. |
pierwsze datowania, wyceniły wiek znaleziska na 28.000 do 30.000
lat.
badania przeprowadzone metodą c14 w oxford ustaliły wiek rzutki
na 18.300 p.n.e. ta data, błędna, została przejęta przez
media. wartość pomiaru została zakwestionowana przez samego jej
wykonawcę, dr. rupoperta housleya (o czym napisał on w swojej monografii
na temat jaskini obłazowej). podstawą zakwestionowania była była
m. in. drastycznie niska zawartość kolagenu w próbie, co dla ciosu
mamuta jest powszechnie znanym zjawiskiem. ze względu na ten fakt
wiele dat z tego surowca "nie zgadza się".
a z czym konkretniej wyniki kolidują w przypadku jaskini obłazowej?
rzutka jest jednym z wielu elementów tzw. zespołu zwartego w warstwie
VIII-mej tego stanowiska. zespół ten, na podstawie kilku dat (m.
in. z oxfordu) c14 i wielu innych przesłanek (typologia przedmiotow,
stratygrafia itd.) datowany jest na ok. 30.000 lat p.n.e. (wiek
kości ludzkiej, paliczka lewego kciuka zdeponowanego tuż przy rzutce
wynosi 31.500 p.n.e.). facyt: nie jest możliwym, aby rzutka, po
około dzieięciu tysiącach lat została wkopana "dodatkowo"
w stare złoża.
z tego względu wiek rzutki szacuje się oficjalnie w kręgach naukowych
na około 32.000 lat.
prace archeologiczne w obłazowej uwidoczniły spektakularne znaczenie
jaskini w czasach jej świetności. znaleziska z okresu górnopaleolitycznego
(wczasna kultura pavlowska) poziomu kulturowego, warstwy VIII mają
charakter darów złożonych niejako w ofierze: brak zespołu przedmiotów
świadczących o "codzienności" (czynnościach zwiazanych
z życiem codziennym jak polowanie, oprawianie zwierzyny, wytwarzanie
narzędzi, broni itd.), lub też odpadków, a także liczniejszych przedmiotów
z widocznymi śladami użycia. przeważająca część znalezisk jest natomiast
szczytem ówczesnej techniki i technologii.
niesamowicie fascynującym jest fakt, iż obok rzutki znaleziony został
wymieniony już paliczek lewego kciuka (nieco dalej znajdował się
się również paliczek małego palca).
wiele malowideł ściennych w australii jak i jaskiniowych w słynnych
sanktuariach jaskiniowych francji (gargas, cosquer) czy hiszpanii
(tito bustillo, el pindal, altamira) - właśnie z okresu górnopaleolitycznego,
a więc mniej więcej współczesnych obłazowej - ukazuje dłonie
ludzkie z brakującą końcówką kciuka, lub jednego i więcej palców.
uwagę zwraca fakt, że częściej przedstawiana była dłoń lewa, a z
tej właśnie dłoni pochodzi paliczek kciuka z obłazowej!
do niedawna jeszcze wychodzono z założenia, iż utrata taka była
związana z niefortunym przebiegiem łowów lub walki, lub z amputacją
o charakterze medycznym (odmrożenia - przez wzgląd na czasy zlodowacenia).
znalezisko w obłazowej ukazuje tymczasem rytuał! wyłania
się więc wprost świętokradzkie pytanie, jaki związek istnieje pomiędzy
rytuałem okaleczania dłoni, jak i rzutką a bumerangiem, istniejącymi
na tych jakże oddalonych od siebie kontynentach.
poparta wiarygodną argumentacją odpowiedz może któregoś dnia wywołać
w świecie naukowym równie wielki wstrząs, jak udowodniona niedawno
teza, mówiąca, iż długo przed skolonizowaniem ameryki przez ludzi
przechodzących dzisiejszą cieśninę beringa, kontynent ten został
zaludniony przed około 25.000 lat przez ludność zamieszkującą wtedy
dzisiejszą bretanię (francja). plemiona te, żyjące stylem życia
przypominającym dzisiejszych innuitów (eskimosów), poruszały się
wzdłuż granicy wiecznego lodu, którym ścięty był w tym czasie północny
atlantyk...
rzutka została wykonana z ciosu mamuta, którego proksymalną
stronę obrobiono narzędziem z piaskowca. na całej długości przyrząd
ma forme wypukłą, odpowiadająca narośniętej powierzchni. dolna strona
została obrobiona narzędziami, z których niektóre zostały również
znalezione w jaskini, na najniższym poziomie wykopalisk, około 2m
głębokości. dość zgrubny szlif dolnej strony wykonany został zgodnie
z kierunkiem wzrostu ciosu. rozpiętość użytego kła, prawdopodobnie
młodego zwierzęcia, wynosi w przybliżeniu 71cm, największa szerokość
6cm, grubość 1,5cm.
przy wydobyciu, w 1985 roku przyrząd znajdował się w stanie uszkodzonym,
jedna jego końcówka była utracona. znaleziono ją jednak w ciągu
przeprowadzonych wykopalisk, co umożliwiło skompletowanie rzutki
i jej dzisiejszy fantastyczny stan.
rekonstrukcja. ponieważ brakująca
koncówka znaleziona została pod dwumetrowymi naniesinami,
przypuszcza się, iż lekkie wygięcie formy nastapiło również
poprzez oddziaływanie tego napięcia i zmęczenie materiału.
przy tym założeniu niemiecka grupa doświadczalna prowadzona
przez dr. eversa uzgodniła, iż kopia zostanie wykonana bez
tego delikatnego horyzontalnego odkształcenia, które zniwelowałoby
możliwość lotu.
w oparciu o plan z rozmieszczonymi przekrojami i ich dokładnym
położeniem horyzontalnym, jak i z największą uwagą opracowany
został model rzutki z pleksiglasu. przy czym pracownia muzeum
rzymsko-germańskiego (römisch-germnaisches zentralmuseum,
mainz) wykonała najpierw przy użyciu formy kopię z tworzywa
sztucznego, mającego tę samą specyfikę wagową, co kły mamucie,
mianowicie 1,8 do 1,9g/cm3. kopia ta widoczna jest
na poniższej grafice. uzyskana rekonstrukcja odpowiadała wagą
oryginałowi ważącemu ok. 800g.
|
3. rzutki różnych typów: u góry:
używana w australii po dzień dzisiejszy rzutka myśliwska
typu
queensland (wykorzystana w rzutach porównawczych).
centrum: wygięty kij o okrągłym przekroju, za pomocą
ołowiu doważony do 800g.
u dolu: kopia rzutki z tworzywa sztucznego, mającego
własności zbliżone do orginalnego kła mamuta / kości
słoniowej.
|
|
 |
wykorzystanie rzutki wykonanej z ciosu mamuta nasuwało się
prawie automatycznie poprzez jego naturalne wygięcie, którego
forma do złudzenia przypomina kąt wygięcia bumerangów wykonywanych
po dzień dzisiejszy przez aborygenów z qeenslandu, australii.
potwierdzają to prace dr. hannsa petera. rzuty wykonane kopią
wykazały bezsprzecznie, iż znaleziony przedmiot nie był powrotem,
lecz jednoznacznie rzutką bojową, czyli myśliwską bronią lotną,
która w swojej prawie symetrycznej formie rozprzestrzeniona
była na całym świecie (grafiki 4-6).
|
4. bumerang typu queensland (h.
peter, 1986, wesen und bedeutung des bumerangs), najbliższy
kształtem znalezisku z jaskini obłazowej.
|
|
|
|
5. rzutka z bagien brabrandsee koło
aarhus, wschodnia jutlandia, 4-te tysiąclecie p.n.e,
epoka kultury Erteboelle, długość 41,5cm, materiał:
drzewo klonowe, jednoznacznie broń myśliwska (broń myśliwska
chrakteryzuje się prostym, nie powracającym lotem).
|
|
 |
forma i własności. pierwszym testującym był doskonały
znawca tematu, wyspecjalizowany w temacie rzutek
bojowych.
nie posiadał on jednak wystarczająco dużej siły, aby wykonać w pełni
zadowalające rzuty tą niebyle ciężką bronią. w swoim sprawozdaniu
napisał on: "współczesnemu czlowiekowi brak wprawy we władaniu
prehistorycznymi narzędziami i bronią. oczekiwany efekt rzutu
jest w ogromnej części zależny od siły miotającego".
|
6. carnarvon nationalpark (zachodnia
australia). szablonowo namalowane dłonie i bumerangi.
uwagę zwraca podobieństwo formy ze znaleziskiem w polskich
karpatach. |
wymiary, forma i posługiwanie się. waga rzutki wynosi
około 800g, co jest dla tego typu broni bardzo dużą masą. rozpiętość
jak i rzut poziomy nie są nadzwyczajne. końcówki są zróżnicowane
w swojej szerokości. szerszy koniec jest najprawdopodobniej
rękojeścią wykorzystywaną do rzutu. węższy koniec, poprzez swoje
mocno zagięte zakończenie ukrywa wysokie prawdopodobieństwo
zranienia dłoni przy wyrzucie, kiedy ostry koniec wysuwa się
okrężnym ruchem z ręki rzucającego. szersza końcówka ma zarówno
na swojej dolnej, jak i górnej stronie poprzecznie i wzdłuż
wygrawerowane linie, które sprawiają wrażenie ułatwienia zarówno
w trzymaniu jak i poprzez to w kontrolowanym posługiwaniu się
bronią (grafika 7).
| 7. Detale końcówki |
 |
|
profil ramion. szpiczaste końce wytwarzają wiry podczas
lotu, które bardzo skutecznie zapobiegają wznoszeniu się broni
przy horyzontalnym wyrzucie. prawie pewnym jest, iż takie wykonanie
było zamierzoną obróbką, jako, że przy wznoszącym się locie
celowanie i trafienie byłoby pozbawione sensu: zwierzyna zbyt
szybko dostrzegłaby nadlatującą i wznoszącą się broń.
pozytywny kąt nastawienia (tuning, czyli docelowe wygięcie
ramion). obydwa ramiona wykazują się lekkim pozytywnym kątem
nastawienia, to znaczy, że są wygięte lekko w górę. ten czynnik
z kolei przeciwdziała w lekkim stopniu wymienionym przy profilu
własnościom, jako, że poprzez pozytywny kąt nastawienia wznoszenie
rośnie. doświadczonemu twórcy tej broni sam tuning jednak nie
wystarczył. dolna, szersza strona wykazuje się na przestrzeni
około 8cm nieznacznym wypukłym szlifem profilu, który również
wzmacnia wznoszenie.
krawędzie. spłaszczone na przestrzeni około 20 do 30cm
krawędzie, zarówno przednie (natarcia) jak i tylne, wyhamowują
poprzez czołowy opór i wytwarzane wsteczne turbulencje impuls
rotacyjny na korzyść posuwu. przyrząd ma jednoznacznie praworęczny
profil, jednakże poprzez jednakową obróbkę krawędzi mógłby zostać
rzucony również przez leworęczną osobę, bez technicznego uszczerbku
dla własności lotnych.
profil kolana. przednia strona kolana jest wyraznie
ostrzejsza, niż tylna. krawędz natarcia (przednia) jest podcięta,
co wzmacnia pozytywny kąt nastawienia. to wyprofilowanie zapobiega
zbyt szybkiemu zboczeniu w prawo podczas lotu, i służy stabilizacji
tego ostatniego. dowodzi to niezbicie tego, iż twórca broni
posiadał techniczną wiedzę poziomu wielu generacji, aby dokładnie
wiedzieć, w którym miejscu, w jaki sposób i dlaczego ten trudny
materiał ma zostac tak, a nie inaczej obrobiony.
testy lotu.
testy lotu wykonane przez
pierwszego
rzucającego, rzutką
o wadze około 800g, przy kącie wyrzutu 80-90°, a więc z prawie
horyzontalnej pozycji:
przyrząd nie reaguje wyraznie na zewnętrzne warunki, jak lokalne
turbulencje lub krótkotrwałe zmiany siły wiatru, przez co tor
lotu jest bardzo stabilny i przewidywalny.
(dla sprawdzenia wpływu tych czynników, rzucano równolegle rzutką
drewnianą, o wadze 200g i rozpiętości 50cm: te same czynniki
zewnętrzne już po krótkim czasie miały negatywny wpływ na przebieg
toru lotu).
przy wszystkich rzutach stwierdzono typowe efekty dla zbyt słabych
praworęcznych miotaczy: zboczenie z toru i skręt w prawą stronę
w końcowej fazie lotu. przyczyną jest mocny zanik szybkości
rotacyjnej przy jednocześnie dalej zachowanym posuwie. horyzontalny
moment obrotowy przezwycieża powstająca bezwładność systemu
i następuje wymieniona zmiana modyfikacji efektu wznoszenia.
testy lotu z uwagą na zmianę kąta wyrzutu przy pozycji zbliżonej
do horyzontalnej:
-
rzut w dół: szybkie zetknięcie z ziemią
na odległości około 20-25m. słaba balistyka toru przezwycięża
wznoszenie
-
rzut (mocno) w górę: tor lotu w perspektywie
profilu (z boku) jest słabo wznoszący. słaby wpływ balistyczny.
w końcowej fazie lotu zboczenie w prawą stronę. przyczyną,
jak wyżej, jest mocny zanik szybkości rotacyjnej przy
jednocześnie dalej zachowanym posuwie. kontakt z ziemią
po około 25-30m
-
rzut horyzontalny z lekkim akcentem w
górę (5-10°): bardzo stabilny tor lotu z lekką dewiacją
w prawo w koncowej fazie. również tutaj widoczny wpływ
balistyczny
-
rzut z uwagą na kierunek wiatru w okresie
letnim:
wiatr w plecy: średnia długość lotu 25-30m. balistyczny
wpływ bardzo widoczny (w czasie prehistorycznego polowania:
zbyt szybkie spostrzeżenie nadlatujacej broni przez zwierzynę)
-
wiatr z lewej lub prawej strony: średnia
długość lotu 20-35m. słaby wpływ balistyczny (rzut polującego
jest możliwy, ale nie optymalny)
-
rzut pod wiatr: średnia długość lotu
35-40m. bardzo słaby wpływ balistyczny. wznoszenie zostaje
wspomagane poprzez efekt nałożenia addycyjnego posuwu
i szybkości wiatru.
dodatkowe testy w miesiącach listopad-luty,
przy typowych dla nich warunkach pogodowych wykazały podobne
rezultaty.
ważną cechą jest niewielki wpływ siły wiatru (jego posuwu)
na tor lotu przy wietrze w plecy, w porównaniu do aerodynamicznego
faktoru wznoszenia przy rzutach pod wiatr.
dowodzą tego również pózniejsze testy, opisane poniżej.
|
8. rzut repliką z obłazowej. kolejno
od lewej: wzięcie zamachu, szybki wymach w przód, wyrzut
z luznego nadgarstka, który zapewnia maksymalny spin
(rotację).
|
|
|
horyzonatlny wyrzut jest typowy
dla broni. bumerangi sportowe (powracające) wyrzucane
są z pozycji niemal pionowej.
|
|
testy lotu wykonane przez
dwóch
kompetentnych miotaczy sportowych,
rzutka o wadze około 800g:
testy zostały przeprowadzone na równej powierzchni pokrytej
trawą. siła wiatru: 2bft (6-11 km/h). pomiary rezultatów wykonano
za pomocą taśmy metrowej i stopera. rzuty wykonane zostały prawą
reką i bez rekawic. z wszystkich wypróbowanych kątów wyrzutu
po krótkim czasie wykrystalizował się jedyny, horyzontalny,
majacy sens zarówno w teorii, jak i praktyce.
testy rzutów uwzględniły wszystkie możliwe kierunki wiatru.
faktorem mającym największy wpływ na tor lotu okazała się waga
przyrządu, 800g. kierunek wiatru był poprzez to mało zauważalnym
faktorem. również boczny wiatr nie miał wpływu na precyzję wykonanych
rzutów (ich celność), nawet w końcowej fazie lotu (w stosunku
do rezultatów osiągniętych przez pierwszą osobę testującą)!
najdłuższy lot, liczący 66m wykonany został pod wiatr, przy
sile wiatru równej okolo 3bft (12-19 km/h). przeprowadzono również
rzuty leworęczne. ich rezultatem była parktycznie identyczna
charakterystyka lotu, jak przy rzutach praworęcznych.
obydwaj testujący, z natury sprawni i silni (w porównaniu do
pierwszej osoby testującej), stwierdzili niezależnie od siebie
zdumiewającą cechę rzutki z ciosu mamuta:
zaobserwowano nie spotykany w australijskich rzutkach (tradycyjnych
orginałach) fenomen ustawienia osi rotacyjnej. otóż podczas
lotu (patrząc z boku) stwierdzono wyraznie przesuniętą w tył
(w stosunku do kierunku lotu) oś rotacyjną (grafika 9). odpowiedzialne
za to są najprawdopodobniej ostre koncówki rzutki, które wytwarzają
niedostateczną siłę nośną. australijskie rzutki, nie będące
powrotami (bumerangami wracającymi do rzucającego), charakteryzujące
się nie tak ostrymi końcami, mają zwyczaj ustawienia się w praktycznie
pionowej osi rotacyjnej, co ujawnia się w ich horyzontalnej
rotacji wokół tej osi.
|
9. Fenomen przesunietej osi obrotu, występujący
podczas lotu rzutki z jaskini obłazowej |
|
fenomen ten występuje dopiero przy większej sile wyrzutu i tym
samym większej szybkości. bezsprzecznie faktor ten powoduje
wydłużenie toru lotu, jako, że przechylona w tył oś rotacji
wytwarza dodatkowy pozytywny kąt nastawienia. mówiąc językiem
współczesnego miotacza można to uznać za "lotny tuning".
porównanie.
aby uwidocznić własności lotne tego fascynującego przyrządu,
obydwaj testujący przeprowadzili porównania z kijem wygiętym
pod tym samym kątem, co rzutka mamucia, obciażając go (z technicznym
uwzględnieniem wyważenia) dodatkowo ołowiem, i uzyskując w ten
sposób również wagę wartości 800g:
choń kij okazał się subiektywnie wygodniejszy w dłoni, jego
tępy przekrój poprzeczny spowodował mocne wyhamowanie szybkości
lotu, co potwierdzają poniższe rezultaty:
| |
długość lotu (m)
|
szybkość w locie (m/s)
|
| kij |
27
|
18,5
|
| rzutka z ciosu mamuta |
66
|
21,4
|
w sensie broni o zastosowaniu łownym rzutka ma niesamowitą przewagę.
dodatkowo należy wziąć pod uwagę, iż kij cechuje balistyczny
tor lotu - wygięty względem punktu kulminacyjnego - co uwidacznia
(poniższa) grafika 10.
10. porównanie torów lotu. obydwa przedmioty zostały sfotografowane
nocą, przy rzutach z materiałem luminescencyjnym. kierunek obydwu
rzutów: z prawej strony w lewą.
rekonstrukcja z obłazowej. pod koniec zaledwie lekko balistycznego
lotu przedmiot zachowuje wystarczająco dużo energii, aby po
kontakcie z ziemią przelecieć dodatkowo parę metrów.
kij charakteryzuje się wyjątkowo balistycznym torem lotu,
który, pomimo tej samej wagi przedmiotu, co oryginał, jest wyraznie
krótszy od toru rekonstrukcji.
rzutka mamucia cechowała się wprost idealnymi
lotami o średniej długości 41-51m. wyrzucona z wysokości bioder
nie wznosiła się wyżej niz 1,5m w punkcie kulminacyjnym i
upadała bezwiednie dopiero na ostatnich 3 metrach na ziemię.
znalezisko rzutki z ciosu mamuta w polskich karpatach jest
pierwszym w swoim rodzaju z okresu wczesnopaleolitycznego.
forma i wyprofilowanie tego przyrządu świadczą o długiej i
bogatej tradycji tamtejszych ludzi w produkcji tego typu broni
lotnych.
dodatek
różnice między wykrzywionymi rzutkami lotnymi (wdł. e. mawick`a)
| |
powrót (bumerang powracający) |
bumerang lecący prosto |
|
waga (g)
|
najczęściej < 200
|
150 - 800
|
|
grubość (cm)
|
< 1
|
do 2
|
|
rozpiętość (cm)
|
25 - 50
|
do 100
|
|
kąt zakrzywienia ramion (°)
|
45 - 120
|
najczęściej > 130
|
|
przekrój profilu
|
płasko-wypukły, przy czym krawędz natarcia
(przednia) zaokrąglona, tylna opadająca na szpic
|
obustronnie wypukły, symetryczny, lub:
góra 2/3, dół 1/3 wypukłosci
|
|
technika rzutu
|
wyrzut prawie pionowy, lekko wychylony
na zewnątrz, rotujący, forma profilu odpowiedzialna
za lot po okręgu
|
wyrzut prawie horyzontalny, rotujący,
warunkiem jest duża siła wyrzutu
|
|
tor lotu
|
eliptycznie lub okrężnie wznoszący,
do punktu kulminacyjnego, powrót horyzontalnie rotujący
|
praktycznie horyzontalny, prosty, lekka
turbulencja wznoszenia przeciwdziała sile grawitacji
|
|
wiatr
|
przy praworęcznym z lekko lewa, przy
leworęcznym na odwrót
|
podczas polowania boczny, lub przeciwny
|
|
zasięg (m)
|
20 - 50
|
68 - 180
|
|
użycie
|
w kulcie i zabawie. jako broń kompletnie
nie nadający się
|
przy łowach i walce, z celowym zranieniem,
lub uśmierceniem
|
na koniec autorzy pragną wyrazić serdeczne podziękowania
za pomoc udzieloną w udostępnieniu zródeł, przedruku niektórych
zdjęć i grafik, jak i samej rzutki (!), dzięki czemu możliwe
zostało jej dokładne sfotografowanie:
prof. dr. hab. paweł valde-nowak, instytut archeologii i
etnologii PAN, kraków, polska
dr. dietrich evers, wiesbaden, niemcy
pani susanne isaak-mans, bibliotekarka odziału badawczego
przy centralnym muzeum rzymsko-germańskim, neuwied, niemcy
pani agnese spadini, bibliotekarka instytutu prehistorii i
archeologii prowincji rzymskich, bern, szwajcaria
last not least:
adrian perdjon - bez jego zaangażowania nie byłoby zdjęć i
odebranych materiałów
przemo wilinski - udzielił wcześniej zdobytych technicznych
informacji i dokonał augiaszowej korekty powyższego tekstu
tomek wróblewski - w wspaniałym stylu przesurfowal największe
fale internetu, zdobywając te najwartościowsze informacje:
między innymi odnalazł prof. valde-nowaka
lech walotek-scheidegger - przetłumaczył i przesortował tonę
materiału, składając szkielet powyższego "wypracowania"
bibliografia: - dla wszystkich,
którzy jeszcze bardziej chcą zgłębić temat...
evers, d., valde-nowak, p., wurfversuche mit dem jungpaläolithischen
wurfgerät aus der oblazowa-höhle in den polnischen karpaten;
archäologisches korrespondenzblatt, römisch-germanisches zentralmuseum,
heft 2, 2 quartal, seiten 137-144 , 1994
valde-nowak, p., oblazova cave, kraków, 2003
peter, h., wesen und bedeutung des bumerang. veröffentlichungen
zum archiv für völkerkunde 58, wien, 1986
valde-nowak p., nadachowski a., u. wolsan, m., upper paleolithic
boomerang made of a mammouth tusk in southern poland, nature
329, 436-438
valde-nowak, p., boomerangs et batons de jet, w: vellier,
c., cattellain, p., otte, M., (eds.) la chasse dans la prehistoire,
actes du colloque international de treignes, 3-7 octobre 1990,
artefacts 8, eraul 51, liege, s. 88-94, 2000
valde-nowak, p., siedlungsarchäologische untersuchungen zur
neolitischen nutzung der mitteleuropäischen gebirgslandschaften,
verlag marie leidorf, 2001
radiolaryt
- skała osadowa należąca do grupy skał organogenicznych, powstająca
w wyniku nagromadzenia krzemionki, pochodzącej ze szkieletów
radiolarii (promienice). często zawiera domieszki węglanu
wapnia, związków żelaza, substancji bitumicznych lub chlorytów.
barwa najczęściej ciemnoczerwona, zielonawa, szara lub czarna.
powstaje na obszarach glębokich mórz i oceanów. wspólczesne
osady radiolariowe tworzą się w głebiach oceanu spokojnego
i indyjskiego. w polsce radiolaryt występuje w tatrach, pieninach,
karpatach fliszowych, górach świętokrzyskich i sudetach.
proksymalna
- strona ciosu wiodąca ku czaszce
adn.
do osoby, I - j. schlegel, hamburg (był pierwszą
osobą testującą)
adn.
do osoby, II - e. mawick, lübeck, oraz f. frost,
bad schwartau. fridolin frost jest jednym z najlepszych miotaczy
europejskich. w 1992 i 1998 był solowym mistrzem świata. kilkukrotny
mistrz europy i niemiec; wiele nowo ustalonych rekordów, w
tym jeden światowy. w 1998 kapitan mś-teamu young guns,
w 2000 mistrz świata w trick catchu
|
