najstarszy

(artykuł ten, którego jestem współautorem, ukazał się w pierwszym numerze kwartalnika independent boomerang bulletin I/2004)

adrian perdjon | lech walotek-scheidegger | przemo wiliński - często już padło hasło najstarszego bumerangu na świecie, za którym kryje się znakomite znalezisko. jednakże brak jest ogólnie dostępnych danych, które byłyby na tyle pewne, aby można było się pod podanymi w nich informacjami podpisać. co stoi za nazwą jaskini obłazowej? i za przedmiotem, który przede wszystkim dla wielbicieli "latającego drzewa" jest specjalnym obiektem zainteresowania? (za miniaturką z lewej strony kryje się szczegółowe zdjęcie)

kręgi naukowe utrzymują, iż rejon przełomu czorsztyńskiego został zasiedlony przez ludzi około 35.000 lat p.n.e. świadczą o tym również inne wykopaliska, jak na przykład te przeprowadzone w jaskini aksamitka. w samej jaskini obłazowej wydobyte świadectwa potwierdzają obecność człowieka już dużo wcześniej, bo na około 50.000 lat p.n.e. zmiany klimatyczne, głównie ocieplenie klimatu, które nastąpiło około 40-36.000 lat p.n.e. umożliwiło zasiedlenie tego rejonu i szanse trwałej egzystencji. ludzie zamieszkujący jaskinię w obłazowej zajmowali się rybołówstwem, łowami, ale wydobywali także radiolaryt , z którego wytwarzali prymitywne narzędzia.

1. Rekonstrukcja znaleziska. W zbliżonym stanie i ułożeniu (względem otoczenia) rzutka została wydobyta przez archeologów. Rekonstrukcja zawiera brakujący przy wydobyciu jeden z bocznych konców.

jaskinia obłazowa położona jest w pieninach zachodnich, znajdując się dzisiaj jednoczesnie w granicach rezerwatu przełomu białki pod krempechami (zachodnie pieniny 49°26'N; 20°08' E). pierwsze informacje opisujące znalezisko były dość sprzeczne. zarówno ich rozchwytanie przez media jak i brak weryfikacji, doprowadziły do chaosu, który po części straszy w wielu (również naukowych) zródłach po dzień dzisiejszy, nie tylko w polsce, ale i poza jej granicami.
informacje zawarte w tym artykule opierają się na pracach naukowych prof. pawła valde-nowaka, dr. dietricha eversa oraz dr. rupoperta housleya i zostały przed publikacją sprawdzone i potwierdzone przez prof. valde-nowaka.

2. u góry: dolna strona, u dołu: górna strona rzutki, wykonanej z ciosu mamuta, obrobionego również z jego proksymalnej strony, wraz z przekrojami. pozioma linia pod przekrojami uwidacznia pozytywny kąt nastawienia ramion, tzw. tuning.

pierwsze datowania, wyceniły wiek znaleziska na 28.000 do 30.000 lat.
badania przeprowadzone metodą c14 w oxford ustaliły wiek rzutki na 18.300 p.n.e. ta data, błędna, została przejęta przez media. wartość pomiaru została zakwestionowana przez samego jej wykonawcę, dr. rupoperta housleya (o czym napisał on w swojej monografii na temat jaskini obłazowej). podstawą zakwestionowania była była m. in. drastycznie niska zawartość kolagenu w próbie, co dla ciosu mamuta jest powszechnie znanym zjawiskiem. ze względu na ten fakt wiele dat z tego surowca "nie zgadza się".
a z czym konkretniej wyniki kolidują w przypadku jaskini obłazowej?
rzutka jest jednym z wielu elementów tzw. zespołu zwartego w warstwie VIII-mej tego stanowiska. zespół ten, na podstawie kilku dat (m. in. z oxfordu) c14 i wielu innych przesłanek (typologia przedmiotow, stratygrafia itd.) datowany jest na ok. 30.000 lat p.n.e. (wiek kości ludzkiej, paliczka lewego kciuka zdeponowanego tuż przy rzutce wynosi 31.500 p.n.e.). facyt: nie jest możliwym, aby rzutka, po około dzieięciu tysiącach lat została wkopana "dodatkowo" w stare złoża.
z tego względu wiek rzutki szacuje się oficjalnie w kręgach naukowych na około 32.000 lat.

prace archeologiczne w obłazowej uwidoczniły spektakularne znaczenie jaskini w czasach jej świetności. znaleziska z okresu górnopaleolitycznego (wczasna kultura pavlowska) poziomu kulturowego, warstwy VIII mają charakter darów złożonych niejako w ofierze: brak zespołu przedmiotów świadczących o "codzienności" (czynnościach zwiazanych z życiem codziennym jak polowanie, oprawianie zwierzyny, wytwarzanie narzędzi, broni itd.), lub też odpadków, a także liczniejszych przedmiotów z widocznymi śladami użycia. przeważająca część znalezisk jest natomiast szczytem ówczesnej techniki i technologii.
niesamowicie fascynującym jest fakt, iż obok rzutki znaleziony został wymieniony już paliczek lewego kciuka (nieco dalej znajdował się się również paliczek małego palca).
wiele malowideł ściennych w australii jak i jaskiniowych w słynnych sanktuariach jaskiniowych francji (chauvet, gargas, cosquer) czy hiszpanii (tito bustillo, el pindal, altamira) - właśnie z okresu górnopaleolitycznego, a więc mniej więcej współczesnych obłazowej - ukazuje dłonie ludzkie z brakującą końcówką kciuka, lub jednego i więcej palców. uwagę zwraca fakt, że częściej przedstawiana była dłoń lewa, a z tej właśnie dłoni pochodzi paliczek kciuka z obłazowej!
do niedawna jeszcze wychodzono z założenia, iż utrata taka była związana z niefortunym przebiegiem łowów lub walki, lub z amputacją o charakterze medycznym (odmrożenia - przez wzgląd na czasy zlodowacenia).
znalezisko w obłazowej ukazuje tymczasem rytuał! wyłania się więc wprost świętokradzkie pytanie, jaki związek istnieje pomiędzy rytuałem okaleczania dłoni, jak i rzutką a bumerangiem, istniejącymi na tych jakże oddalonych od siebie kontynentach.
poparta wiarygodną argumentacją odpowiedz może któregoś dnia wywołać w świecie naukowym równie wielki wstrząs, jak udowodniona niedawno teza, mówiąca, iż długo przed skolonizowaniem ameryki przez ludzi przechodzących dzisiejszą cieśninę beringa, kontynent ten został zaludniony przed około 25.000 lat przez ludność zamieszkującą wtedy dzisiejszą bretanię (francja). plemiona te, żyjące stylem życia przypominającym dzisiejszych innuitów (eskimosów), poruszały się wzdłuż granicy wiecznego lodu, którym ścięty był w tym czasie północny atlantyk...

rzutka została wykonana z ciosu mamuta, którego proksymalną stronę obrobiono narzędziem z piaskowca. na całej długości przyrząd ma forme wypukłą, odpowiadająca narośniętej powierzchni. dolna strona została obrobiona narzędziami, z których niektóre zostały również znalezione w jaskini, na najniższym poziomie wykopalisk, około 2m głębokości. dość zgrubny szlif dolnej strony wykonany został zgodnie z kierunkiem wzrostu ciosu. rozpiętość użytego kła, prawdopodobnie młodego zwierzęcia, wynosi w przybliżeniu 71cm, największa szerokość 6cm, grubość 1,5cm.
przy wydobyciu, w 1985 roku przyrząd znajdował się w stanie uszkodzonym, jedna jego końcówka była utracona. znaleziono ją jednak w ciągu przeprowadzonych wykopalisk, co umożliwiło skompletowanie rzutki i jej dzisiejszy fantastyczny stan.

rekonstrukcja. ponieważ brakująca koncówka znaleziona została pod dwumetrowymi naniesinami, przypuszcza się, iż lekkie wygięcie formy nastapiło również poprzez oddziaływanie tego napięcia i zmęczenie materiału. przy tym założeniu niemiecka grupa doświadczalna prowadzona przez dr. eversa uzgodniła, iż kopia zostanie wykonana bez tego delikatnego horyzontalnego odkształcenia, które zniwelowałoby możliwość lotu.
w oparciu o plan z rozmieszczonymi przekrojami i ich dokładnym położeniem horyzontalnym, jak i z największą uwagą opracowany został model rzutki z pleksiglasu. przy czym pracownia muzeum rzymsko-germańskiego (römisch-germnaisches zentralmuseum, mainz) wykonała najpierw przy użyciu formy kopię z tworzywa sztucznego, mającego tę samą specyfikę wagową, co kły mamucie, mianowicie 1,8 do 1,9g/cm³. kopia ta widoczna jest na poniższej grafice. uzyskana rekonstrukcja odpowiadała wagą oryginałowi ważącemu ok. 800g.

3. rzutki różnych typów: u góry: używana w australii po dzień dzisiejszy rzutka myśliwska typu
queensland (wykorzystana w rzutach porównawczych).
centrum: wygięty kij o okrągłym przekroju, za pomocą ołowiu doważony do 800g.
u dolu: kopia rzutki z tworzywa sztucznego, mającego własności zbliżone do orginalnego kła mamuta / kości słoniowej.

wykorzystanie rzutki wykonanej z ciosu mamuta nasuwało się prawie automatycznie poprzez jego naturalne wygięcie, którego forma do złudzenia przypomina kąt wygięcia bumerangów wykonywanych po dzień dzisiejszy przez aborygenów z qeenslandu, australii. potwierdzają to prace dr. hannsa petera. rzuty wykonane kopią wykazały bezsprzecznie, iż znaleziony przedmiot nie był powrotem, lecz jednoznacznie rzutką bojową, czyli myśliwską bronią lotną, która w swojej prawie symetrycznej formie rozprzestrzeniona była na całym świecie (grafiki 4-6).

4. bumerang typu queensland (h. peter, 1986, wesen und bedeutung des bumerangs), najbliższy kształtem znalezisku z jaskini obłazowej.

5. rzutka z bagien brabrandsee koło aarhus, wschodnia jutlandia, 4-te tysiąclecie p.n.e, epoka kultury Erteboelle, długość 41,5cm, materiał: drzewo klonowe, jednoznacznie broń myśliwska (broń myśliwska chrakteryzuje się prostym, nie powracającym lotem).

forma i własności. pierwszym testującym był doskonały znawca tematu, wyspecjalizowany w temacie rzutek bojowych. nie posiadał on jednak wystarczająco dużej siły, aby wykonać w pełni zadowalające rzuty tą niebyle ciężką bronią. w swoim sprawozdaniu napisał on: "współczesnemu czlowiekowi brak wprawy we władaniu prehistorycznymi narzędziami i bronią. oczekiwany efekt rzutu jest w ogromnej części zależny od siły miotającego".

6. carnarvon nationalpark (zachodnia australia). szablonowo namalowane dłonie i bumerangi. uwagę zwraca podobieństwo formy ze znaleziskiem w polskich karpatach.

wymiary, forma i posługiwanie się. waga rzutki wynosi około 800g, co jest dla tego typu broni bardzo dużą masą. rozpiętość jak i rzut poziomy nie są nadzwyczajne. końcówki są zróżnicowane w swojej szerokości. szerszy koniec jest najprawdopodobniej rękojeścią wykorzystywaną do rzutu. węższy koniec, poprzez swoje mocno zagięte zakończenie ukrywa wysokie prawdopodobieństwo zranienia dłoni przy wyrzucie, kiedy ostry koniec wysuwa się okrężnym ruchem z ręki rzucającego. szersza końcówka ma zarówno na swojej dolnej, jak i górnej stronie poprzecznie i wzdłuż wygrawerowane linie, które sprawiają wrażenie ułatwienia zarówno w trzymaniu jak i poprzez to w kontrolowanym posługiwaniu się bronią (grafika 7).

7. Detale końcówki

profil ramion. szpiczaste końce wytwarzają wiry podczas lotu, które bardzo skutecznie zapobiegają wznoszeniu się broni przy horyzontalnym wyrzucie. prawie pewnym jest, iż takie wykonanie było zamierzoną obróbką, jako, że przy wznoszącym się locie celowanie i trafienie byłoby pozbawione sensu: zwierzyna zbyt szybko dostrzegłaby nadlatującą i wznoszącą się broń.

pozytywny kąt nastawienia (tuning, czyli docelowe wygięcie ramion). obydwa ramiona wykazują się lekkim pozytywnym kątem nastawienia, to znaczy, że są wygięte lekko w górę. ten czynnik z kolei przeciwdziała w lekkim stopniu wymienionym przy profilu własnościom, jako, że poprzez pozytywny kąt nastawienia wznoszenie rośnie. doświadczonemu twórcy tej broni sam tuning jednak nie wystarczył. dolna, szersza strona wykazuje się na przestrzeni około 8cm nieznacznym wypukłym szlifem profilu, który również wzmacnia wznoszenie.

krawędzie. spłaszczone na przestrzeni około 20 do 30cm krawędzie, zarówno przednie (natarcia) jak i tylne, wyhamowują poprzez czołowy opór i wytwarzane wsteczne turbulencje impuls rotacyjny na korzyść posuwu. przyrząd ma jednoznacznie praworęczny profil, jednakże poprzez jednakową obróbkę krawędzi mógłby zostać rzucony również przez leworęczną osobę, bez technicznego uszczerbku dla własności lotnych.

profil kolana. przednia strona kolana jest wyraznie ostrzejsza, niż tylna. krawędz natarcia (przednia) jest podcięta, co wzmacnia pozytywny kąt nastawienia. to wyprofilowanie zapobiega zbyt szybkiemu zboczeniu w prawo podczas lotu, i służy stabilizacji tego ostatniego. dowodzi to niezbicie tego, iż twórca broni posiadał techniczną wiedzę poziomu wielu generacji, aby dokładnie wiedzieć, w którym miejscu, w jaki sposób i dlaczego ten trudny materiał ma zostac tak, a nie inaczej obrobiony.

testy lotu.
testy lotu wykonane przez pierwszego rzucającego, rzutką o wadze około 800g, przy kącie wyrzutu 80-90°, a więc z prawie horyzontalnej pozycji:
przyrząd nie reaguje wyraznie na zewnętrzne warunki, jak lokalne turbulencje lub krótkotrwałe zmiany siły wiatru, przez co tor lotu jest bardzo stabilny i przewidywalny.
(dla sprawdzenia wpływu tych czynników, rzucano równolegle rzutką drewnianą, o wadze 200g i rozpiętości 50cm: te same czynniki zewnętrzne już po krótkim czasie miały negatywny wpływ na przebieg toru lotu).
przy wszystkich rzutach stwierdzono typowe efekty dla zbyt słabych praworęcznych miotaczy: zboczenie z toru i skręt w prawą stronę w końcowej fazie lotu. przyczyną jest mocny zanik szybkości rotacyjnej przy jednocześnie dalej zachowanym posuwie. horyzontalny moment obrotowy przezwycieża powstająca bezwładność systemu i następuje wymieniona zmiana modyfikacji efektu wznoszenia.
testy lotu z uwagą na zmianę kąta wyrzutu przy pozycji zbliżonej do horyzontalnej:

rzut w dół: szybkie zetknięcie z ziemią na odległości około 20-25m. słaba balistyka toru przezwycięża wznoszenie
rzut (mocno) w górę: tor lotu w perspektywie profilu (z boku) jest słabo wznoszący. słaby wpływ balistyczny. w końcowej fazie lotu zboczenie w prawą stronę. przyczyną, jak wyżej, jest mocny zanik szybkości rotacyjnej przy jednocześnie dalej zachowanym posuwie. kontakt z ziemią po około 25-30m
rzut horyzontalny z lekkim akcentem w górę (5-10°): bardzo stabilny tor lotu z lekką dewiacją w prawo w koncowej fazie. również tutaj widoczny wpływ balistyczny
rzut z uwagą na kierunek wiatru w okresie letnim:
wiatr w plecy: średnia długość lotu 25-30m. balistyczny wpływ bardzo widoczny (w czasie prehistorycznego polowania: zbyt szybkie spostrzeżenie nadlatujacej broni przez zwierzynę)
wiatr z lewej lub prawej strony: średnia długość lotu 20-35m. słaby wpływ balistyczny (rzut polującego jest możliwy, ale nie optymalny)
rzut pod wiatr: średnia długość lotu 35-40m. bardzo słaby wpływ balistyczny. wznoszenie zostaje wspomagane poprzez efekt nałożenia addycyjnego posuwu i szybkości wiatru.

dodatkowe testy w miesiącach listopad-luty, przy typowych dla nich warunkach pogodowych wykazały podobne rezultaty.
ważną cechą jest niewielki wpływ siły wiatru (jego posuwu) na tor lotu przy wietrze w plecy, w porównaniu do aerodynamicznego faktoru wznoszenia przy rzutach pod wiatr.
dowodzą tego również pózniejsze testy, opisane poniżej.

8. rzut repliką z obłazowej. kolejno od lewej: wzięcie zamachu, szybki wymach w przód, wyrzut z luznego nadgarstka, który zapewnia maksymalny spin (rotację).

horyzonatlny wyrzut jest typowy dla broni. bumerangi sportowe (powracające) wyrzucane są z pozycji niemal pionowej.

testy lotu wykonane przez dwóch kompetentnych miotaczy sportowych, rzutka o wadze około 800g:
testy zostały przeprowadzone na równej powierzchni pokrytej trawą. siła wiatru: 2bft (6-11 km/h). pomiary rezultatów wykonano za pomocą taśmy metrowej i stopera. rzuty wykonane zostały prawą reką i bez rekawic. z wszystkich wypróbowanych kątów wyrzutu po krótkim czasie wykrystalizował się jedyny, horyzontalny, majacy sens zarówno w teorii, jak i praktyce.
testy rzutów uwzględniły wszystkie możliwe kierunki wiatru. faktorem mającym największy wpływ na tor lotu okazała się waga przyrządu, 800g. kierunek wiatru był poprzez to mało zauważalnym faktorem. również boczny wiatr nie miał wpływu na precyzję wykonanych rzutów (ich celność), nawet w końcowej fazie lotu (w stosunku do rezultatów osiągniętych przez pierwszą osobę testującą)! najdłuższy lot, liczący 66m wykonany został pod wiatr, przy sile wiatru równej okolo 3bft (12-19 km/h). przeprowadzono również rzuty leworęczne. ich rezultatem była parktycznie identyczna charakterystyka lotu, jak przy rzutach praworęcznych.

obydwaj testujący, z natury sprawni i silni (w porównaniu do pierwszej osoby testującej), stwierdzili niezależnie od siebie zdumiewającą cechę rzutki z ciosu mamuta:
zaobserwowano nie spotykany w australijskich rzutkach (tradycyjnych orginałach) fenomen ustawienia osi rotacyjnej. otóż podczas lotu (patrząc z boku) stwierdzono wyraznie przesuniętą w tył (w stosunku do kierunku lotu) oś rotacyjną (grafika 9). odpowiedzialne za to są najprawdopodobniej ostre koncówki rzutki, które wytwarzają niedostateczną siłę nośną. australijskie rzutki, nie będące powrotami (bumerangami wracającymi do rzucającego), charakteryzujące się nie tak ostrymi końcami, mają zwyczaj ustawienia się w praktycznie pionowej osi rotacyjnej, co ujawnia się w ich horyzontalnej rotacji wokół tej osi.

9. Fenomen przesunietej osi obrotu, występujący podczas lotu rzutki z jaskini obłazowej

fenomen ten występuje dopiero przy większej sile wyrzutu i tym samym większej szybkości. bezsprzecznie faktor ten powoduje wydłużenie toru lotu, jako, że przechylona w tył oś rotacji wytwarza dodatkowy pozytywny kąt nastawienia. mówiąc językiem współczesnego miotacza można to uznać za "lotny tuning".

porównanie.
aby uwidocznić własności lotne tego fascynującego przyrządu, obydwaj testujący przeprowadzili porównania z kijem wygiętym pod tym samym kątem, co rzutka mamucia, obciażając go (z technicznym uwzględnieniem wyważenia) dodatkowo ołowiem, i uzyskując w ten sposób również wagę wartości 800g:
choń kij okazał się subiektywnie wygodniejszy w dłoni, jego tępy przekrój poprzeczny spowodował mocne wyhamowanie szybkości lotu, co potwierdzają poniższe rezultaty:

długość lotu (m)

szybkość w locie (m/s)

kij
27

18,5

rzutka z ciosu mamuta
66

21,4

w sensie broni o zastosowaniu łownym rzutka ma niesamowitą przewagę. dodatkowo należy wziąć pod uwagę, iż kij cechuje balistyczny tor lotu - wygięty względem punktu kulminacyjnego - co uwidacznia (poniższa) grafika 10.

10. porównanie torów lotu. obydwa przedmioty zostały sfotografowane nocą, przy rzutach z materiałem luminescencyjnym. kierunek obydwu rzutów: z prawej strony w lewą.

rekonstrukcja z obłazowej. pod koniec zaledwie lekko balistycznego lotu przedmiot zachowuje wystarczająco dużo energii, aby po kontakcie z ziemią przelecieć dodatkowo parę metrów.
kij charakteryzuje się wyjątkowo balistycznym torem lotu, który, pomimo tej samej wagi przedmiotu, co oryginał, jest wyraznie krótszy od toru rekonstrukcji.

rzutka mamucia cechowała się wprost idealnymi lotami o średniej długości 41-51m. wyrzucona z wysokości bioder nie wznosiła się wyżej niz 1,5m w punkcie kulminacyjnym i upadała bezwiednie dopiero na ostatnich 3 metrach na ziemię.
znalezisko rzutki z ciosu mamuta w polskich karpatach jest pierwszym w swoim rodzaju z okresu wczesnopaleolitycznego. forma i wyprofilowanie tego przyrządu świadczą o długiej i bogatej tradycji tamtejszych ludzi w produkcji tego typu broni lotnych.

dodatek
różnice między wykrzywionymi rzutkami lotnymi (wdł. e. mawick`a)

powrót (bumerang powracający) bumerang lecący prosto

waga (g)

najczęściej < 200

150 - 800

grubość (cm)

< 1

do 2

rozpiętość (cm)

25 - 50

do 100

kąt zakrzywienia ramion (°)

45 - 120

najczęściej > 130

przekrój profilu

płasko-wypukły, przy czym krawędz natarcia (przednia) zaokrąglona, tylna opadająca na szpic

obustronnie wypukły, symetryczny, lub: góra 2/3, dół 1/3 wypukłosci

technika rzutu

wyrzut prawie pionowy, lekko wychylony na zewnątrz, rotujący, forma profilu odpowiedzialna za lot po okręgu

wyrzut prawie horyzontalny, rotujący, warunkiem jest duża siła wyrzutu

tor lotu

eliptycznie lub okrężnie wznoszący, do punktu kulminacyjnego, powrót horyzontalnie rotujący

praktycznie horyzontalny, prosty, lekka turbulencja wznoszenia przeciwdziała sile grawitacji

wiatr

przy praworęcznym z lekko lewa, przy leworęcznym na odwrót

podczas polowania boczny, lub przeciwny

zasięg (m)

20 - 50

68 - 180

użycie

w kulcie i zabawie. jako broń kompletnie nie nadający się

przy łowach i walce, z celowym zranieniem, lub uśmierceniem

na koniec autorzy pragną wyrazić serdeczne podziękowania za pomoc udzieloną w udostępnieniu zródeł, przedruku niektórych zdjęć i grafik, jak i samej rzutki (!), dzięki czemu możliwe zostało jej dokładne sfotografowanie:

prof. dr. hab. paweł valde-nowak, instytut archeologii i etnologii PAN, kraków, polska
dr. dietrich evers, wiesbaden, niemcy
pani susanne isaak-mans, bibliotekarka odziału badawczego przy centralnym muzeum rzymsko-germańskim, neuwied, niemcy
pani agnese spadini, bibliotekarka instytutu prehistorii i archeologii prowincji rzymskich, bern, szwajcaria

last not least:
adrian perdjon - bez jego zaangażowania nie byłoby zdjęć i odebranych materiałów
przemo wilinski - udzielił wcześniej zdobytych technicznych informacji i dokonał augiaszowej korekty powyższego tekstu
tomek wróblewski - w wspaniałym stylu przesurfowal największe fale internetu, zdobywając te najwartościowsze informacje: między innymi odnalazł prof. valde-nowaka
lech walotek-scheidegger - przetłumaczył i przesortował tonę materiału, składając szkielet powyższego "wypracowania"

bibliografia: - dla wszystkich, którzy jeszcze bardziej chcą zgłębić temat...

evers, d., valde-nowak, p., wurfversuche mit dem jungpaläolithischen wurfgerät aus der oblazowa-höhle in den polnischen karpaten; archäologisches korrespondenzblatt, römisch-germanisches zentralmuseum, heft 2, 2 quartal, seiten 137-144 , 1994

valde-nowak, p., oblazova cave, kraków, 2003

peter, h., wesen und bedeutung des bumerang. veröffentlichungen zum archiv für völkerkunde 58, wien, 1986

valde-nowak p., nadachowski a., u. wolsan, m., upper paleolithic boomerang made of a mammouth tusk in southern poland, nature 329, 436-438

valde-nowak, p., boomerangs et batons de jet, w: vellier, c., cattellain, p., otte, M., (eds.) la chasse dans la prehistoire, actes du colloque international de treignes, 3-7 octobre 1990, artefacts 8, eraul 51, liege, s. 88-94, 2000

valde-nowak, p., siedlungsarchäologische untersuchungen zur neolitischen nutzung der mitteleuropäischen gebirgslandschaften, verlag marie leidorf, 2001

radiolaryt - skała osadowa należąca do grupy skał organogenicznych, powstająca w wyniku nagromadzenia krzemionki, pochodzącej ze szkieletów radiolarii (promienice). często zawiera domieszki węglanu wapnia, związków żelaza, substancji bitumicznych lub chlorytów. barwa najczęściej ciemnoczerwona, zielonawa, szara lub czarna. powstaje na obszarach glębokich mórz i oceanów. wspólczesne osady radiolariowe tworzą się w głebiach oceanu spokojnego i indyjskiego. w polsce radiolaryt występuje w tatrach, pieninach, karpatach fliszowych, górach świętokrzyskich i sudetach.

proksymalna - strona ciosu wiodąca ku czaszce

adn. do osoby, I - j. schlegel, hamburg (był pierwszą osobą testującą)

adn. do osoby, II - e. mawick, lübeck, oraz f. frost, bad schwartau. fridolin frost jest jednym z najlepszych miotaczy europejskich. w 1992 i 1998 był solowym mistrzem świata. kilkukrotny mistrz europy i niemiec; wiele nowo ustalonych rekordów, w tym jeden światowy. w 1998 kapitan mś-teamu young guns, w 2000 mistrz świata w trick catchu